ژئودایورسیتی در آستانه خانه ما؛ میراث زمین‌شناختی، سرمایه‌ای برای آینده پایدار

روز جهانی ژئودایورسیتی هر سال در ششم اکتبر، فرصتی جهانی برای توجه به تنوع زمین‌شناختی و نقش آن در زندگی انسان، تأمین منابع طبیعی، کاهش مخاطرات و دستیابی به توسعه پایدار است.

این مناسبت در سال 2021 و در چهل‌ویکمین کنفرانس عمومی یونسکو به رسمیت شناخته شد و از آن زمان، ششم اکتبر به فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش‌های زمین‌شناختی و نقش علوم زمین در پاسخ به چالش‌های جوامع تبدیل شده است.

ژئودایورسیتی؛ از شناخت زمین تا آینده‌ای پایدار

شعار روز جهانی ژئودایورسیتی در سال 2026، "Geodiversity On Our Doorstep" یا "ژئودایورسیتی در آستانه خانه ما"، بر این واقعیت تأکید دارد که تنوع زمین‌شناختی موضوعی دور از زندگی روزمره نیست؛ بلکه زمین زیر پای انسان، سنگ‌ها و مصالح مورد استفاده در ساخت‌وساز، خاک‌های کشاورزی، منابع آب، چشم‌اندازهای طبیعی و بسیاری از منابع و فناوری‌های مورد استفاده جوامع، با فرایندها و منابع زمین‌شناختی ارتباط مستقیم دارند.

ژئودایورسیتی یا تنوع زمین‌شناختی، مجموعه‌ای از تنوع سنگ‌ها، کانی‌ها، فسیل‌ها، خاک‌ها، اشکال و فرایندهای زمین‌شناختی و ژئومورفولوژیکی است که در طول تاریخ زمین شکل گرفته‌اند. این تنوع، علاوه بر ارزش علمی و پژوهشی، پایه بسیاری از خدمات طبیعی و انسانی از جمله تأمین و تنظیم منابع آب، شکل‌گیری خاک، کشاورزی، تأمین مواد معدنی، شناخت مخاطرات طبیعی، مطالعه تغییرات اقلیمی و برنامه‌ریزی برای توسعه زیرساخت‌هاست.

از این منظر، شناخت ژئودایورسیتی تنها به معنای شناخت گذشته زمین نیست؛ بلکه ابزاری برای تصمیم‌گیری آگاهانه درباره حال و برنامه‌ریزی برای آینده است. شناخت، پایش و مستندسازی ویژگی‌های زمین‌شناختی هر سرزمین می‌تواند زمینه را برای مدیریت مسئولانه منابع، کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات طبیعی و حفاظت از سرمایه‌های طبیعی برای نسل‌های آینده فراهم کند.

ایران؛ سرزمینی با تنوع زمین‌شناختی کم‌نظیر

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و ساختار زمین‌شناختی پیچیده، از تنوع قابل توجهی از پدیده‌ها و چشم‌اندازهای زمین‌شناختی برخوردار است. هم‌نشینی پدیده‌ها و میراث زمین‌شناختی با تنوع زیستی، جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی، ظرفیت گسترده‌ای برای توسعه زمین‌گردشگری و شکل‌گیری ژئوپارک‌ها در کشور ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که در صورت شناخت علمی، برنامه‌ریزی و حفاظت مناسب می‌تواند علاوه بر حفظ میراث طبیعی، به توسعه اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز کمک کند. در این میان، ژئوپارک‌ها را می‌توان بستری برای پیوند میان علوم زمین، حفاظت از طبیعت، آموزش، گردشگری پایدار و مشارکت جوامع محلی دانست؛ رویکردی که با مفهوم «ژئودایورسیتی در آستانه خانه ما» نیز همخوانی دارد و توجه به ارزش‌های زمین‌شناختی پیرامون زندگی روزمره را تقویت می‌کند.

نقش سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی در شناخت و معرفی میراث زمین‌شناختی کشور

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور به‌عنوان متولی حاکمیتی و مرجع تخصصی در حوزه علوم زمین، طی بیش از دو دهه گذشته در مسیر شناسایی، مطالعه، مستندسازی ژئودایورسیتی، معرفی و حفاظت از میراث زمین‌شناختی کشور، فعالیت‌های متنوعی را دنبال کرده است.

فعالیت‌های سازمان در این حوزه از سال 1379 با شناسایی و معرفی پدیده‌های منحصربه‌فرد زمین‌شناختی و سایت‌های ارزشمند مرتبط با آن‌ها آغاز شد و از سال 1386 با رویکردی نظام‌مندتر ادامه یافت. در این سال‌ها، انجام مطالعات ژئوتوریسم و ژئوپارک، شناسایی و پتانسیل‌یابی مناطق مستعد، تهیه اطلس‌ها و نقشه‌های تخصصی، آموزش راهنمایان زمین‌گردشگری، توسعه موزه‌های علوم زمین و تولید منابع علمی و آموزشی، بخشی از اقداماتی بوده است که با هدف افزایش شناخت عمومی و تخصصی از میراث زمین‌شناختی ایران انجام شده است.

از نخستین مطالعات ژئوتوریسم در جزیره قشم و نقش‌آفرینی در مسیر ثبت این منطقه به‌عنوان ژئوپارک جهانی، تا همکاری‌های علمی و تخصصی در ژئوپارک‌های جهانی ارس و طبس و همچنین شناسایی ظرفیت‌های ژئوپارکی در مناطق مختلف کشور، سازمان زمین‌شناسی تلاش کرده است ظرفیت‌های زمین‌شناختی کشور را از منظر علمی، حفاظتی، آموزشی و گردشگری مورد توجه قرار دهد.

همکاری در برگزاری دوره‌های آموزشی در ژئوپارک‌ها، وبینارها و نشست‌های تخصصی، تهیه و انتشار کتاب‌ها و اطلس‌های تخصصی، تدوین دستورالعمل‌ها و توسعه محتوای آموزشی نیز از دیگر اقداماتی است که در راستای انتقال دانش و تجربه در حوزه ژئودایورسیتی، ژئوپارک و زمین‌گردشگری دنبال شده است.

سه ژئوپارک جهانی یونسکو؛ بخشی از ظرفیت زمین‌شناختی ایران

امروز ژئوپارک‌های جهانی یونسکو قشم، ارس و طبس عضو شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو هستند؛ دستاوردی که حاصل مجموعه‌ای از مطالعات، پژوهش‌ها و فعالیت‌های تخصصی در کشور در زمینه شناسایی، معرفی و حفاظت از میراث زمین‌شناختی است. ژئوپارک‌ها در کنار حفاظت از پدیده‌های ارزشمند زمین‌شناختی، ظرفیت مهمی برای آموزش عمومی، توسعه گردشگری پایدار، تقویت اقتصاد جوامع محلی و معرفی ارتباط میان زمین، خاک، زیستگاه‌ها و تنوع زیستی دارند.

شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو نیز در راهبرد بلندمدت خود برای سال‌های 2025 تا 2035، بر حفاظت و صیانت از میراث ژئوپارک‌ها، ژئودایورسیتی، تنوع زیستی و منابع تأکید کرده است؛ رویکردی که بر ضرورت نگاه یکپارچه به میراث زمین‌شناختی و طبیعی تأکید دارد.

مرجعیت سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در حوزه ژئوپارک‌ها

در ادامه مسیر توسعه و ساماندهی فعالیت‌های مرتبط با ژئوپارک‌ها، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با تشکیل کارگروه ملی ژئوپارک‌ها و دبیرخانه دائمی آن و با مشارکت دستگاه‌های ذی‌ربط، نقش مهمی در هماهنگی و ساماندهی مطالعات و اقدامات مرتبط با ژئوپارک‌ها در کشور بر عهده دارد.

همچنین بر اساس مصوبه هیئت وزیران در سال 1402، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور به‌عنوان مرجع ملی شناسایی، ظرفیت‌سنجی و تعیین ضوابط فنی محدوده و حریم ژئوپارک‌ها در کشور تعیین شده است؛ مسئولیتی که جایگاه تخصصی این سازمان را در فرایند شناسایی و توسعه ظرفیت‌های ژئوپارکی کشور بیش از پیش پررنگ می‌کند.

این مسئولیت، زمینه را برای تقویت همکاری میان دستگاه‌های مرتبط و بهره‌گیری از ظرفیت‌های تخصصی علوم زمین در شناسایی و حفاظت از میراث زمین‌شناختی کشور فراهم می‌کند و می‌تواند به ایجاد چارچوبی منسجم‌تر برای توسعه ژئوپارک‌ها و زمین‌گردشگری در ایران منجر شود.

هم‌راستا با این رویکرد، رییس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور ، رییس کمیته علوم زمین و ژئوپارک‌های کمیسیون ملی یونسکو در ایران انتخاب شده است. این موضوع زمینه مناسبی برای تقویت پیوند میان ظرفیت‌های تخصصی سازمان، اهداف و برنامه‌های یونسکو و سیاست‌های مرتبط با شناخت و حفاظت از میراث زمین‌شناختی کشور فراهم کرده است. این جایگاه می‌تواند با ایجاد هم‌افزایی میان نهادهای علمی، اجرایی و بین‌المللی، در جهت توسعه دانش علوم زمین، شناسایی و حفاظت از ژئودایورسیتی، توسعه ژئوپارک‌ها و ترویج آموزش و آگاهی عمومی درباره ارزش‌های زمین‌شناختی کشور مورد استفاده قرار گیرد؛ رویکردی که با اهداف روز جهانی ژئودایورسیتی و شعار امسال «ژئودایورسیتی در آستانه خانه ما» هم‌راستا است.

شناخت زمین؛ سرمایه‌گذاری برای آینده

ژئودایورسیتی را می‌توان «کتاب زنده» تاریخ زمین و در عین حال بخشی از سرمایه طبیعی جوامع دانست؛ سرمایه‌ای که ارزش آن تنها در گذشته زمین‌شناختی خلاصه نمی‌شود و با آب، خاک، منابع طبیعی، سکونتگاه‌ها، اقتصاد، فرهنگ، گردشگری و ایمنی جوامع ارتباط دارد.

از این منظر، روز جهانی ژئودایورسیتی فرصتی است برای بازنگری در رابطه انسان با سرزمین و توجه بیشتر به آنچه در پیرامون ما، حتی در «آستانه خانه» ما، از تاریخ و تنوع زمین روایت می‌کند.

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز با تکیه بر دانش و تجربه متخصصان علوم زمین، استمرار مطالعات و برنامه‌های مرتبط با ژئودایورسیتی، ژئوپارک و زمین‌گردشگری را در راستای شناخت بهتر سرزمین، حفاظت از میراث زمین‌شناختی و بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های طبیعی کشور دنبال می‌کند؛ چرا که شناخت زمین، یکی از پایه‌های تصمیم‌گیری آگاهانه برای ساختن آینده‌ای پایدار است.