از یک شعبه کوچک در بازار تهران تا شبکه‌ای فراتر از مرزها

به گزارش رصدبورس؛ بانک صادرات ایران از دل اقتصادی متولد شد که هنوز بانکداری در آن عمدتاً در اختیار چند بانک بزرگ دولتی بود. اما بنیان‌گذاران این بانک مسیر دیگری را انتخاب کردند؛ جذب سپرده‌های مردم، توسعه سریع شعب و نزدیک شدن به مشتریانی که تا آن زمان کمتر در مرکز توجه شبکه بانکی بودند. این رویکرد باعث شد بانک صادرات در چند دهه رشد کند، شبکه شعب خود را گسترش دهد و در نهایت فعالیتش را به خارج از ایران هم برساند.

بانکی که در دل یک اقتصاد در حال تغییر متولد شد

اوایل دهه 1330، اقتصاد ایران در حال تجربه تغییرات مهمی بود. بازار تهران همچنان قلب تجارت کشور به شمار می‌رفت، اما فعالیت‌های اقتصادی آرام‌آرام شکل تازه‌ای پیدا می‌کرد و نیاز به خدمات بانکی گسترده‌تر از گذشته احساس می‌شد.
در آن سال‌ها، بانک ملی ایران مهم‌ترین بازیگر شبکه بانکی کشور بود و بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های بانکی در اختیار مؤسسات دولتی قرار داشت. ایجاد یک بانک خصوصی جدید در چنین فضایی، تصمیم ساده‌ای نبود.
با این حال، گروهی از فعالان اقتصادی، از جمله محمدعلی مفرح و خانواده‌های مفرح و بلورفروشان، تصمیم گرفتند بانکی را راه‌اندازی کنند که از ابتدا تمرکز خود را بر جذب سپرده‌های مردم و گسترش خدمات بانکی بگذارد. این تصمیم در شهریور 1331 به تأسیس بانکی انجامید که بعدها نام آن با بخش مهمی از تاریخ اقتصادی ایران گره خورد.

15 شهریور 1331؛ آغاز یک مسیر متفاوت

روایت رسمی بانک صادرات ایران، 15 شهریور 1331 را سالروز تأسیس این بانک می‌داند. برخی منابع انگلیسی نیز سال 1952 را به‌عنوان سال تأسیس ثبت کرده‌اند و در شماری از منابع، 13 نوامبر 1952 به‌عنوان زمان آغاز عملیات بانک ذکر شده است.
بانک در ابتدا با نام «بانک صادرات و معادن ایران» شکل گرفت و فعالیت خود را در تهران آغاز کرد. سرمایه اولیه و تعداد کارکنان در مقایسه با ابعاد شبکه بانکی امروز بسیار محدود بود؛ منابع تاریخی تعداد کارکنان در آغاز فعالیت را حدود 20 تا 25 نفر عنوان می‌کنند. اما ایده اصلی روشن بود: ساختن بانکی که بتواند در مقیاس وسیع‌تری با مردم و فعالان اقتصادی ارتباط داشته باشد.
در گزارش‌های تاریخی مربوط به نخستین سال فعالیت، رقم سپرده‌ها 17.6 میلیون ریال و حجم تسهیلات پرداختی 67 میلیون ریال ذکر شده است. سود خالص نیز حدود 700 هزار ریال گزارش شده است. ارقام امروز شاید کوچک به نظر برسند، اما برای بانکی که تازه فعالیت خود را آغاز کرده بود، نشانه‌ای از شکل‌گیری یک کسب‌وکار بانکی جدید در اقتصاد ایران محسوب می‌شد.
نکته مهم‌تر از این ارقام، سرعت رشد بانک در سال‌های بعد بود.

شعبه بیشتر؛ مشتری بیشتر

بانک صادرات خیلی زود دریافت که برای رقابت با بانک‌های قدیمی، صرفاً داشتن سرمایه یا چند شعبه کافی نیست. باید به سراغ مشتری رفت.
گسترش شبکه شعب، دسترسی مردم و کسب‌وکارها به خدمات بانکی را بیشتر کرد و جایگاه بانک صادرات را در شبکه بانکی کشور بالا برد.
این استراتژی در سال‌های بعد نتیجه خود را نشان داد. تعداد شعب افزایش یافت و بانک صادرات به تدریج جایگاه خود را در میان بانک‌های بزرگ کشور تثبیت کرد.
رشد بانک صادرات فقط به افزایش تعداد شعب محدود نماند. جذب سپرده‌های مردم، اعطای تسهیلات و حضور گسترده‌تر در فعالیت‌های تجاری باعث شد بانک از یک مؤسسه تازه‌تأسیس فاصله بگیرد و به یکی از بازیگران اصلی نظام بانکی ایران تبدیل شود.
در سال 1342 نیز، طبق برخی گزارش‌ها، نام بانک به «بانک صادرات ایران» تغییر کرد؛ نامی که از آن پس با فعالیت‌های داخلی و خارجی این مجموعه همراه شد.

عبور از مرزها؛ هامبورگ نخستین ایستگاه

یکی از نقاط عطف تاریخ بانک صادرات، تصمیم برای فعالیت در خارج از ایران بود.
در سال 1961، نخستین شعبه خارجی بانک در هامبورگ آلمان افتتاح شد؛ اتفاقی که نشان می‌داد بانک صادرات در حال فاصله گرفتن از یک بانک صرفاً داخلی است.
بعد از هامبورگ، مسیر فعالیت خارجی بانک ادامه پیدا کرد و شعب و واحدهایی در شهرها و کشورهای دیگر شکل گرفتند؛ از جمله لندن، فرانکفورت، پاریس، آتن و مسقط.
این توسعه، تصویر بانک صادرات را از یک بانک داخلی فراتر برد. بانک حالا بخشی از فعالیت خود را در ارتباط با تجارت و جریان‌های مالی بین‌المللی دنبال می‌کرد.

دهه 1350؛ بانک صادرات در اوج توسعه

دهه 1350 را می‌توان یکی از مهم‌ترین دوره‌های رشد شبکه بانکی ایران دانست. اقتصاد کشور در این سال‌ها با افزایش درآمدهای نفتی و رشد سرمایه‌گذاری، تجارت و فعالیت‌های عمرانی، با سرعت زیادی بزرگ‌تر شد و شبکه بانکی نیز همراه با آن توسعه پیدا کرد. بانک صادرات یکی از اصلی‌ترین برندگان این دوره بود.
بر اساس گزارش‌های تاریخی، شبکه بانک در این سال‌ها با سرعت قابل‌توجهی گسترش یافت. تا سال 1357 (1978 میلادی)، تقریباً نیمی از واحدهای بانکی کشور در اختیار بانک صادرات بود؛ رقمی که جایگاه این بانک را در شبکه بانکی آن زمان نشان می‌دهد.
این رشد فقط یک موفقیت آماری نبود. تعداد بالای واحدهای بانکی به معنای دسترسی گسترده‌تر مردم و کسب‌وکارها به خدمات بانکی بود و بانک صادرات را به یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌های شبکه بانکی کشور تبدیل کرد.
در همین دوره، فعالیت‌های بین‌المللی بانک نیز توسعه پیدا کرد و حضور آن در خارج از ایران پررنگ‌تر شد.

انقلاب؛ پایان دوره بانکداری خصوصی بانک صادرات

با وقوع انقلاب اسلامی، شرایط اقتصاد ایران و به تبع آن نظام بانکی کشور به‌طور بنیادین تغییر کرد.
در خرداد 1358، بانک‌های خصوصی و برخی بانک‌های تخصصی کشور ملی شدند و مدیریت آنها به دولت منتقل شد. بانک صادرات نیز در میان بانک‌هایی قرار گرفت که پس از ملی‌شدن تحت کنترل دولت قرار گرفتند.
این تغییر، پایان دوره‌ای بود که بانک صادرات به‌عنوان یک بانک خصوصی رشد کرده بود. از این مقطع به بعد، مسیر بانک دیگر صرفاً تابع تصمیم‌های تجاری و رقابتی یک بنگاه خصوصی نبود و در چارچوب نظام بانکی دولتی فعالیت می‌کرد.
در سال‌های پس از انقلاب، ساختار شبکه بانکی کشور نیز دستخوش تغییر شد و تعدادی از بانک‌ها در یکدیگر ادغام شدند یا ساختار فعالیت آنها تغییر کرد. بانک صادرات در میان بانک‌های تجاری بزرگی قرار گرفت که فعالیت خود را در ساختار جدید ادامه دادند.

از ملی‌شدن تا بانکداری بدون ربا

تحول بزرگ بعدی در دهه 1360 اتفاق افتاد؛ زمانی که نظام بانکی ایران به سمت اجرای بانکداری بدون ربا حرکت کرد.
قانون عملیات بانکی بدون ربا در سال 1362 به تصویب رسید و اجرای آن از سال 1363 آغاز شد؛ از آن پس ساختار ارائه تسهیلات و جذب منابع در بانک‌های کشور بر مبنای عقود اسلامی بازتعریف شد.
بانک صادرات نیز مانند سایر بانک‌های کشور وارد این ساختار شد. مفاهیمی مانند مضاربه، مشارکت مدنی، فروش اقساطی و جعاله به بخشی از ادبیات روزمره فعالیت بانکی تبدیل شدند.
برای بانکی با شبکه‌ای گسترده، این تغییر صرفاً تغییر چند عنوان در قراردادهای بانکی نبود؛ مدل فعالیت بانک و نحوه ارتباط آن با مشتریان نیز باید با نظام جدید هماهنگ می‌شد.

بازگشت به بازار سرمایه

سال‌ها بعد، مسیر بانک صادرات بار دیگر به بازار سرمایه رسید.
واگذاری بخشی از سهام بانک در سال 1388 و عرضه عمومی سهام، نقطه مهم دیگری در تاریخ این بانک بود. پذیرش بانک در بورس تهران در سال 1388 انجام شد و عرضه اولیه سهام نیز در همان سال صورت گرفت.
ورود به بورس، بانک صادرات را وارد مرحله متفاوتی کرد. بانکی که بخش مهمی از تاریخ خود را در ساختار بانکداری دولتی گذرانده بود، حالا در برابر سهامداران و قواعد بازار سرمایه قرار داشت.
فرآیند خصوصی‌سازی بانک صادرات نیز در همین دوره دنبال شد و عرضه سهام آن به یکی از رویدادهای مهم بازار سرمایه ایران تبدیل شد.

بانکی که بخشی از تاریخ اقتصاد ایران است

تاریخ بانک صادرات را نمی‌توان فقط با تعداد شعب، حجم سپرده‌ها یا میزان تسهیلات توضیح داد. این بانک در هر یک از دوره‌های مهم اقتصاد ایران، بخشی از تغییرات نظام مالی کشور را با خود همراه کرده است.
بانکی که در دهه 1330 به‌عنوان یک مؤسسه خصوصی تازه‌تأسیس فعالیت خود را آغاز کرد، در کمتر از سه دهه به یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های بانکی ایران تبدیل شد؛ در دهه 1340 از مرزهای کشور عبور کرد؛ در دهه 1350 به یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های بانکی کشور رسید؛ پس از انقلاب وارد ساختار بانکداری دولتی شد و در دهه‌های بعد، خود را با نظام بانکداری بدون ربا و سپس بازار سرمایه تطبیق داد.
شاید مهم‌ترین ویژگی این مسیر، همین توانایی در عبور از چند دوره کاملاً متفاوت اقتصادی باشد.
بانک صادرات فقط یک نام در فهرست بانک‌های ایران نیست. ردپای این بانک را می‌توان در بخش مهمی از تحولات اقتصاد معاصر کشور دید؛ از توسعه بانکداری در دهه‌های 1330 و 1340 گرفته تا گسترش شبکه بانکی، ملی‌شدن بانک‌ها، اجرای بانکداری بدون ربا و در نهایت بازگشت بانک‌ها به فضای بازار سرمایه.
به همین دلیل، روایت شکل‌گیری بانک صادرات در واقع روایت یک بانک به‌تنهایی نیست؛ بخشی از داستان تغییر چهره اقتصاد ایران در هفت دهه گذشته است.

منابع:
1. بانک صادرات ایران؛ اطلاعات و تاریخچه رسمی بانک
2. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران؛ اسناد و گزارش‌های تاریخی نظام بانکی
3. بورس اوراق بهادار تهران؛ اسناد پذیرش و عرضه سهام بانک صادرات
4. قوانین و مصوبات رسمی مرتبط با ملی‌شدن بانک‌ها و عملیات بانکی بدون ربا
5. روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران؛ قوانین و مصوبات مرتبط با نظام بانکی کشور