هفت راهبرد کلان سازمان زمین‌شناسی برای توسعه اکتشافات و مدیریت مخاطرات طبیعی

به گزارش رصدبورس، سیدمحمود فاطمی‌عقدا، معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، در نخستین نشست خبری خود با اصحاب رسانه، ضمن گرامیداشت هفته دولت، بر نقش رسانه‌ها در آگاهی‌بخشی به جامعه و انعکاس پیشرفت‌های کشور تأکید کرد.

وی با قدردانی از مدیران، متخصصان و پژوهشگرانی که طی دهه‌های گذشته در توسعه علوم زمین و اکتشافات معدنی کشور نقش داشته‌اند، گفت: سازمان زمین‌شناسی از ابتدای تأسیس تاکنون خدمات گسترده‌ای در زمینه شناسایی ظرفیت‌های زمین‌شناسی، اکتشاف ذخایر معدنی و بررسی مخاطرات طبیعی ارائه کرده و به‌عنوان یکی از مراجع معتبر علوم زمین در منطقه و جهان شناخته می‌شود.

شناسایی دارایی‌های معدنی با روش‌های نوین

فاطمی‌عقدا، شناسایی دارایی‌های معدنی و زمین‌شناسی کشور با استفاده از فناوری‌ها و روش‌های نوین را نخستین راهبرد کلان سازمان عنوان کرد و افزود: مطالعات و شناسایی‌های زمین‌شناسی باید با دقت بیشتری انجام شود تا اطلاعات قابل اتکایی برای تصمیم‌گیری، سرمایه‌گذاری و توسعه صنایع معدنی در اختیار کشور قرار گیرد.

رئیس سازمان زمین‌شناسی، تولید داده‌های جامع و فراگیر در حوزه علوم زمین را یکی دیگر از محورهای فعالیت این سازمان دانست و گفت: توسعه بخش معدن بدون دسترسی به داده‌های دقیق، یکپارچه و به‌روز امکان‌پذیر نیست؛ ازاین‌رو تولید، تکمیل و سامان‌دهی اطلاعات پایه زمین‌شناسی و اکتشافی با جدیت دنبال می‌شود.

ضرورت تحول دیجیتال در علوم زمین

وی حرکت به سمت تحول دیجیتال در حوزه علوم زمین را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر خواند و تصریح کرد: غفلت از فناوری‌های دیجیتال و روش‌های نوین پردازش و تحلیل داده می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای آینده اکتشافات معدنی کشور داشته باشد.

به گفته فاطمی‌عقدا، استفاده از ظرفیت‌های دیجیتال، علاوه بر افزایش سرعت و دقت مطالعات، زمینه تحلیل بهتر داده‌های زمین‌شناسی و شناسایی هدفمند ذخایر معدنی، به‌ویژه ذخایر پنهان و عمیق را فراهم می‌کند.

ایران؛ کشوری با مخاطرات طبیعی متعدد

رئیس سازمان زمین‌شناسی، کمک به توسعه پایدار و مدیریت ریسک ناشی از مخاطرات طبیعی را از دیگر مأموریت‌های مهم این سازمان برشمرد و گفت: سازمان زمین‌شناسی در دو حوزه اکتشافات معدنی و بررسی مخاطرات زمین‌شناختی، دارای مأموریت قانونی است.

وی با اشاره به خطرپذیری بالای ایران افزود: کشور با مخاطرات متعددی از جمله زلزله، سیل، فرونشست و زمین‌لغزش مواجه است. سازمان زمین‌شناسی به‌عنوان مرجع تخصصی این حوزه، وظیفه شناسایی گسل‌ها، بررسی فرایندهای شکل‌گیری مخاطرات و ارائه راهکارهای علمی برای کاهش آثار و خسارت‌های احتمالی را بر عهده دارد.

فاطمی‌عقدا تأکید کرد: بررسی مخاطرات نباید تنها به شناسایی خطر محدود شود، بلکه نتایج مطالعات باید در برنامه‌ریزی‌های عمرانی، توسعه شهری، جانمایی زیرساخت‌ها و تصمیم‌گیری دستگاه‌های اجرایی مورد استفاده قرار گیرد.

مشارکت بخش خصوصی؛ ضرورت توسعه اکتشافات

معاون وزیر صمت، ارتقای جایگاه حاکمیتی سازمان و توسعه حکمرانی مشارکتی در حوزه علوم زمین را از دیگر راهبردهای کلان اعلام کرد و گفت: با توجه به وسعت جغرافیایی ایران، امکانات محدود یک سازمان یا مجموعه دستگاه‌های دولتی به‌تنهایی پاسخ‌گوی تمام نیازهای اکتشافی کشور نیست.

وی ادامه داد: توسعه اکتشافات یکی از الزامات تأمین پایدار مواد اولیه مورد نیاز صنایع معدنی است و تحقق این هدف به مشارکت دستگاه‌های دولتی، شرکت‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی نیاز دارد.

رئیس سازمان زمین‌شناسی خاطرنشان کرد: رویکرد مشارکتی در حوزه اکتشافات معدنی یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای شناسایی ظرفیت‌های جدید، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و تأمین آینده صنایع معدنی کشور محسوب می‌شود.

فاطمی‌عقدا تأکید کرد: سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور تلاش خواهد کرد با توسعه روش‌های نوین اکتشافی، ارتقای کیفیت داده‌ها، حرکت به سمت تحول دیجیتال، تقویت جایگاه علمی و گسترش همکاری با بخش خصوصی، نقش مؤثرتری در توسعه پایدار بخش معدن و کاهش مخاطرات طبیعی ایفا کند.       

اکتشافات عمیق؛ راهبرد سازمان برای تأمین آینده صنایع معدنی

فاطمی‌عقدا در پاسخ به پرسش خبرنگار رصدبورس درباره نگرانی شرکت‌های معدنی بورسی از کاهش ذخایر قابل استخراج و برنامه سازمان برای جایگزینی ذخایر معادن بزرگ سنگ‌آهن، مس، سرب و روی گفت: بیشتر مطالعات اکتشافی انجام‌شده در کشور تاکنون بر اکتشافات سطحی متمرکز بوده و اکتشافات عمیق هنوز به شکل گسترده انجام نشده است.

وی افزود: به همین دلیل، حرکت به سمت اکتشافات عمیق در دستور کار سازمان زمین‌شناسی قرار گرفته است. اجرای این برنامه امکان کاوش در اعماق چندصد متری زمین و شناسایی ذخایر پنهان و ظرفیت‌های جدید معدنی را فراهم می‌کند.

شناسایی بیش از 690 نقطه امیدبخش معدنی

رئیس سازمان زمین‌شناسی با اشاره به نتایج مطالعات ژئوفیزیک هوایی اظهار کرد: این سازمان در سال‌های گذشته نزدیک به 660 هزار کیلومتر خطی عملیات ژئوفیزیک هوایی انجام داده که براساس نتایج آن، بیش از 690 پتانسیل معدنی یا نقطه امیدبخش شناسایی شده است.

به گفته وی، این نتایج اهمیت حرکت به سمت مطالعه اعماق زمین را نشان می‌دهد و به همین دلیل، اکتشافات عمیق در طرح تحول سازمان و مدل جدید مشارکت با بخش خصوصی به‌عنوان یکی از محورهای اصلی تعریف شده است.

فاطمی‌عقدا تأکید کرد: شواهد زمین‌شناسی و ظرفیت‌های شناخته‌شده نشان می‌دهد ایران از پتانسیل معدنی قابل‌توجهی برخوردار است و توسعه اکتشافات عمیق می‌تواند به شناسایی ذخایر تازه، ارتقای جایگاه معدنی کشور و تأمین پایدار خوراک صنایع معدنی منجر شود.

نگرانی برای تأمین مواد اولیه معدنی وجود ندارد

وی با بیان اینکه از نظر برخورداری از ظرفیت‌های معدنی نگرانی جدی برای کشور وجود ندارد، گفت: با اجرای برنامه‌های اکتشافی جدید و استفاده از فناوری‌های نوین می‌توان نیاز صنایع معدنی را در سال‌های آینده تأمین کرد.

معاون وزیر صمت همچنین از برنامه‌ریزی برای استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه خبر داد و افزود: در کنار توسعه اکتشافات داخلی، شناسایی پتانسیل‌های معدنی مناسب در کشورهای همسایه با هدف تأمین بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنایع معدنی کشور نیز دنبال می‌شود.

توسعه همکاری‌های معدنی با کشورهای منطقه

رئیس سازمان زمین‌شناسی، همکاری با کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای هم‌زبان و اعضای سازمان همکاری اقتصادی اکو را یکی از فرصت‌های مهم پیش‌روی کشور دانست و گفت: سازمان در چارچوب ظرفیت‌های منطقه‌ای و همکاری با اکو، برنامه‌هایی را در دستور کار دارد.

فاطمی‌عقدا از برگزاری دو رویداد مرتبط با حوزه علوم زمین و همکاری‌های منطقه‌ای در مهرماه به میزبانی مشهد خبر داد و تأکید کرد: استفاده از ظرفیت کشورهای منطقه می‌تواند به توسعه همکاری‌های اکتشافی، انتقال دانش و تأمین پایدار مواد اولیه صنایع معدنی کمک کند.

سهم ناچیز معدن از اقتصاد ایران

رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در ادامه با اشاره به تنوع کم‌نظیر زمین‌شناسی ایران گفت: شرایط طبیعی و جغرافیایی کشور، ظرفیت بزرگی برای توسعه بخش معدن و افزایش همکاری‌های منطقه‌ای ایجاد کرده است؛ بااین‌حال، سهم معدن در اقتصاد کلان ایران همچنان متناسب با این ظرفیت‌ها نیست.

فاطمی‌عقدا افزود: ایران از میان 48 محیط زمین‌شناسی شناخته‌شده در جهان، 35 محیط و از میان 114 تیپ معدنی، 89 تیپ را در اختیار دارد. همچنین وجود 81 نوع ماده معدنی در کشور، بیانگر تنوع و ظرفیت قابل‌توجه ایران در این حوزه است.

وی با بیان اینکه سهم معدن در تولید ناخالص داخلی کشور همچنان ناچیز است، تأکید کرد: برخورداری از چنین ظرفیت‌هایی می‌تواند زمینه عبور تدریجی از اقتصاد متکی بر نفت و حرکت به سمت اقتصاد معدن‌محور را فراهم کند.

ایران در میان کشورهای ثروتمند از نظر منابع طبیعی

معاون وزیر صمت با استناد به آمارهای بین‌المللی اظهار کرد: ایران با برخورداری از حدود 27.3 تریلیون دلار منابع طبیعی، پس از روسیه، آمریکا، عربستان سعودی و کانادا، در جایگاه پنجم جهان قرار گرفته است.

به گفته وی، وظیفه حاکمیت و سازمان زمین‌شناسی این است که با شناسایی سریع‌تر و دقیق‌تر ذخایر، زمینه تبدیل این دارایی‌های طبیعی به ثروت ملی را فراهم کند.

فاطمی‌عقدا ارزش اقتصادی منابع معدنی قابل‌استحصال کشور را حدود 1.4 تریلیون دلار اعلام کرد و گفت: ارزش ذخایر شناسایی‌شده طی 10 سال گذشته حدود 50 میلیارد دلار بوده است. مقایسه این دو رقم نشان می‌دهد هنوز بخش بزرگی از ظرفیت معدنی کشور شناسایی و وارد چرخه اقتصادی نشده است.

وی ادامه داد: این آمار نشان می‌دهد در حوزه اکتشاف عقب‌ماندگی داریم و نتوانسته‌ایم متناسب با ظرفیت‌های موجود، گام‌هایی برداریم که اثر آن در اقتصاد کشور ملموس باشد.

جایگاه ایران در ذخایر طلا، مس، آهن، سرب و روی

رئیس سازمان زمین‌شناسی درباره برخی ذخایر مهم و راهبردی کشور گفت: ذخیره طلای شناسایی‌شده ایران در مجموع حدود 300 تن برآورد می‌شود. همچنین ایران از نظر ذخایر آهن در رتبه نهم، از نظر مس در رتبه پنجم و در حوزه سرب و روی در رتبه ششم جهان قرار دارد.

وی میزان ذخایر شناسایی‌شده سرب و روی کشور را حدود 16 میلیون تن اعلام کرد و افزود: برخی مواد معدنی از جمله منگنز همچنان به مطالعات و بررسی‌های اکتشافی بیشتری نیاز دارند.

فاطمی‌عقدا تأکید کرد: این ظرفیت‌ها مسئولیت سازمان زمین‌شناسی را برای توسعه اکتشافات، تولید داده‌های پایه و فراهم‌کردن زمینه ورود سرمایه‌گذاران سنگین‌تر می‌کند.

تعریف 66 پروژه با ظرفیت جذب بیش از 50 همت سرمایه

معاون وزیر صمت با اشاره به محدودیت بودجه و امکانات دولتی گفت: اگر به دنبال شکل‌گیری اقتصاد معدن‌محور هستیم، باید ظرفیت اجرایی و مالی بخش اکتشاف افزایش یابد و سرمایه‌های بیشتری به این حوزه هدایت شود؛ بنابراین چاره‌ای جز حرکت به سمت حکمرانی مشارکتی و استفاده از توان بخش خصوصی نداریم.

وی با بیان اینکه همکاری‌های گذشته سازمان بیشتر بر ظرفیت بخش دولتی و دانشگاه‌ها متکی بوده است، افزود: استفاده از بخش خصوصی در جایگاه سرمایه‌گذار، تجربه‌ای تازه برای سازمان محسوب می‌شود و به سازوکارهای حمایتی، دقت و برنامه‌ریزی مناسب نیاز دارد.

فاطمی‌عقدا از تعریف بسته‌های جدید سرمایه‌گذاری خبر داد و گفت: در مرحله نخست، حدود 66 پروژه با ظرفیت هدایت و جذب بیش از 50 هزار میلیارد تومان سرمایه پیش‌بینی شده است.

وی انجام بیش از 2.5 میلیون کیلومتر خطی ژئوفیزیک هوایی را از اهداف اصلی این برنامه دانست و افزود: اجرای این طرح می‌تواند حجم قابل‌توجهی از داده‌های پایه جدید را در اختیار کشور قرار دهد و زمینه شناسایی ذخایر پنهان معدنی را فراهم کند.

بازار سرمایه به اکتشافات معدنی ورود کند

رئیس سازمان زمین‌شناسی با اشاره به حضور شرکت‌های بزرگ معدنی در بورس گفت: باوجود فعالیت شرکت‌های معدنی در بازار سرمایه، حوزه تولید داده‌های پایه و اکتشافات معدنی هنوز سهمی از بازار مالی کشور ندارد.

وی ابراز امیدواری کرد اجرای مدل جدید مشارکتی، آغازی برای هدایت بخشی از نقدینگی و جذب سرمایه از بازار سرمایه به حوزه اکتشافات معدنی باشد.

فاطمی‌عقدا همچنین اعلام کرد: در چارچوب طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشافات، صدها پروژه اجرا شده و در حال حاضر 44 پروژه در دست اجرا و 215 پروژه در مرحله برنامه‌ریزی و اجرا قرار دارد. برای سال آینده نیز نزدیک به 245 پروژه پیش‌بینی شده است.

وی افزود: انتظار می‌رود تا پایان امسال، مطالعات دو یا سه بلوک اکتشافی تکمیل و اطلاعات آن‌ها برای ادامه فعالیت به سرمایه‌گذاران حوزه معدن تحویل داده شود.

عناصر نادر خاکی در اولویت مطالعات اکتشافی

رئیس سازمان زمین‌شناسی، عناصر نادر خاکی را از موضوعات راهبردی جهان دانست و گفت: این عناصر در توسعه فناوری‌های پیشرفته و صنایع مختلف نقش حیاتی دارند و ایران نیز با توجه به تنوع معدنی خود، از ظرفیت مناسبی در این حوزه برخوردار است.

وی افزود: مطالعاتی در استان‌های یزد، همدان، آذربایجان شرقی، زنجان و خراسان شمالی انجام شده و نتایج اولیه آن‌ها امیدوارکننده بوده است.

به گفته فاطمی‌عقدا، در استان یزد دو محدوده دارای پتانسیل معرفی شده و مطالعات مربوط به استحصال در یکی از آن‌ها در حال انجام است. در سایر استان‌ها نیز عناصر نادر خاکی به‌عنوان ماده اصلی یا محصول جانبی ذخایر معدنی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

محدوده‌های درگیر فرونشست 10 برابر شد

معاون وزیر صمت در بخش دیگری از سخنان خود، فرونشست زمین را یکی از جدی‌ترین مخاطرات کشور معرفی کرد و گفت: فرونشست پدیده‌ای با منشأ انسانی است که بیش از هر عامل دیگری، از برداشت بی‌رویه منابع آب زیرزمینی و ضعف در مدیریت آب ناشی می‌شود.

وی افزود: شدت و گستردگی این پدیده به اندازه‌ای افزایش یافته که خسارت‌های آن با زلزله‌های بزرگ مقایسه می‌شود و به همین دلیل از فرونشست با عنوان «زلزله خاموش» یاد می‌کنند.

فاطمی‌عقدا گفت: وسعت پهنه‌های درگیر فرونشست در کشور از حدود 10 هزار کیلومترمربع به نزدیک 100 هزار کیلومترمربع رسیده و طی چند دهه تقریباً 10 برابر شده است.

وی جنوب تهران را از مناطق به‌شدت درگیر این پدیده دانست و افزود: استان‌های کرمان، اصفهان، خراسان رضوی، فارس، گلستان، البرز و قزوین از جمله مناطقی هستند که نرخ فرونشست در آن‌ها قابل‌توجه است. این پدیده در دیگر نقاط کشور نیز مشاهده می‌شود.

رئیس سازمان زمین‌شناسی میزان فرونشست در نقاط مختلف را از چند سانتی‌متر تا حدود 20 سانتی‌متر در سال اعلام کرد و هشدار داد: ادامه برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به زیرساخت‌ها، سکونتگاه‌ها، اراضی کشاورزی و سرمایه‌های ملی وارد کند.